Farmakovijilans: ruhsat sonrası güvenlilik izlemi

Bir ilacın ruhsat alması, güvenlilik değerlendirmesinin tamamlandığı anlamına gelmez. Ruhsat öncesi çalışmalar sınırlı sayıda katılımcıyla, sınırlı sürede ve çoğu zaman eşlik eden hastalıkları dışlayan ölçütlerle yürütülür. Bu koşullarda nadir görülen, geç ortaya çıkan ya da belirli alt gruplara özgü yan etkiler saptanamaz.

Neden ruhsat sonrası izlem gerekir

Birkaç bin kişilik bir çalışma, on binde bir görülen bir yan etkiyi güvenilir biçimde saptayamaz. Gerçek kullanımda ise ilaç çok daha büyük ve çok daha çeşitli bir popülasyona ulaşır: ileri yaş, böbrek veya karaciğer yetmezliği, gebelik, çoklu ilaç kullanımı. Farmakovijilans, bu geniş kullanımda ortaya çıkan güvenlilik sinyallerini toplamayı, değerlendirmeyi ve gerekiyorsa düzenleyici önlem almayı kapsar.

Spontan bildirim ve sınırları

Sistemin temel kaynağı, sağlık profesyonellerinin ve hastaların istenmeyen etki bildirimleridir. Türkiye'de bu bildirimler Türkiye Farmakovijilans Merkezi üzerinden toplanır.

Spontan bildirimin güçlü yanı, beklenmeyen bir etkiyi erken yakalayabilmesidir. Sınırları ise şunlardır:

• Eksik bildirim — ortaya çıkan olayların yalnızca bir kısmı bildirilir.
• Payda bilinmezliği — ilacı kaç kişinin kullandığı bilinmediği için gerçek sıklık hesaplanamaz.
• Bildirim yanlılığı — medyada yer alan ya da yeni ruhsatlı ilaçlarda bildirim oranı artar.

Bu nedenle bildirim sayısı tek başına risk ölçütü değildir; sinyal üretir, sonucu belirlemez.

Nedensellik değerlendirmesi

Bir olayın ilaçla ilişkili olup olmadığı tek bir bildirime bakılarak söylenemez. Değerlendirmede göz önüne alınan ögeler arasında zamansal ilişki, ilacın kesilmesiyle olayın gerilemesi, yeniden başlanmasıyla tekrarlaması, alternatif açıklamaların varlığı ve bilinen farmakolojik mekanizmayla uyum bulunur.

Sinyalden önleme adımına

Bir güvenlilik sinyali doğrulandığında alınabilecek önlemler kademelidir: ürün bilgisinin güncellenmesi, sağlık profesyonellerine doğrudan bilgilendirme yapılması, kullanım koşullarının kısıtlanması, ek izlem çalışması istenmesi ve en uç durumda ruhsatın askıya alınması. Her adım, elde edilen kanıtın gücüyle orantılı olmalıdır.

Yarar-risk dengesinin sürekliliği

Farmakovijilansın amacı riskleri sıfırlamak değildir; hiçbir etkili ilacın riski sıfır değildir. Amaç, yarar-risk dengesinin güncel veriyle sürekli olarak yeniden değerlendirilmesidir. Bir yan etkinin saptanması tek başına ilacın kullanımdan kaldırılmasını gerektirmez; o yan etkinin sıklığı, ciddiyeti, önlenebilirliği ve ilacın sağladığı yarar birlikte değerlendirilir.

Bildirimin değeri

Tek bir bildirim çoğu zaman tek başına sonuç üretmez. Ancak sinyal, ancak bildirimler biriktiğinde görünür hale gelir. Bu nedenle istenmeyen etki bildirimi, idari bir yükümlülük olmanın ötesinde, sistemin çalışmasını mümkün kılan temel veridir.