Literatür taraması, bir konuda yayımlanmış çalışmaları toplamaktan ibaret değildir. Tarama, cevabı aranan soruyu daraltma işidir; soru yeterince keskin değilse, sonuçların sayısı artar ama kullanılabilirliği azalır.
Önce yanıtlanabilir bir soru
Klinik sorular çoğunlukla dört bileşene ayrılarak yapılandırılır: hasta ya da popülasyon, incelenen müdahale, karşılaştırma ve ölçülen sonlanım. Bu ayrım, aranacak terimlerin ne olduğunu kendiliğinden ortaya çıkarır. "Bu ilaç işe yarıyor mu" sorusu aranabilir değildir; "belirli bir hasta grubunda, belirli bir karşılaştırmaya kıyasla, belirli bir sonlanım üzerinde" biçiminde yazıldığında aranabilir hale gelir.
Kaynağın seçimi
Tek bir veri tabanı bütün literatürü kapsamaz. Kapsam farkları bilinerek çalışılması gerekir:
- PubMed / MEDLINE — biyomedikal literatürün ana dizini; MeSH terimleriyle yapılandırılmış arama imkânı sunar.
- Cochrane — sistematik derlemeler ve kontrollü çalışma kayıtları.
- Klinik araştırma kayıt siteleri — yayımlanmamış ya da devam eden çalışmaların görülmesini sağlar.
Son madde, yayın yanlılığı açısından önemlidir. Olumsuz sonuçlanan çalışmalar daha geç yayımlanma ya da hiç yayımlanmama eğilimi gösterir; yalnızca yayımlanmış literatüre bakan bir tarama bu nedenle sistematik olarak iyimser bir tablo üretebilir.
Aramanın kayıt altına alınması
Bir taramanın tekrarlanabilir olması için aramanın kendisinin belgelenmesi gerekir. Kayıt altına alınması gerekenler:
- Kullanılan veri tabanları ve erişim tarihi
- Arama dizgesinin tam metni, kullanılan operatörler ve alan sınırlamaları
- Dil, yıl ve yayın türü kısıtları
- Dahil etme ve dışlama ölçütleri
- Her aşamada elenen kayıt sayısı ve eleme gerekçesi
Bu kayıt tutulmadığında, aynı tarama birkaç ay sonra tekrarlandığında neden farklı sonuç verdiği açıklanamaz. PRISMA akış şeması, bu eleme sürecinin görünür biçimde raporlanması için yaygın olarak kullanılan bir yapıdır.
Elemeden değerlendirmeye
Başlık ve özet üzerinden yapılan ilk eleme hızlıdır ama hataya açıktır; bu aşamada dışlama ölçütlerinin dar tutulması önerilir. Tam metin değerlendirmesinde ise çalışmanın yöntemsel niteliği ayrıca ele alınır. Randomize çalışmalarda yanlılık riski, rastgeleleştirme yönteminin, tahsis gizlemenin, körlemenin ve eksik veri yönetiminin incelenmesiyle değerlendirilir.
Kanıtın gücünün ayrı bir soru olduğu
Bir sonucun istatistiksel olarak anlamlı olması, o sonuca duyulacak güvenin yüksek olduğu anlamına gelmez. GRADE yaklaşımı, kanıtın kesinliğini çalışma tasarımı, yanlılık riski, tutarlılık, dolaylılık, kesinlik ve yayın yanlılığı boyutlarıyla birlikte derecelendirir. Bu ayrım, "anlamlı bulundu" ifadesiyle "güvenilir biçimde gösterildi" ifadesinin aynı şey olmadığını görünür kılar.
Taramanın yaşayan bir belge olması
Literatür sabit değildir. Bir tarama tamamlandıktan sonra bile, konu izlenmeye devam ediyorsa arama dizgesinin saklanması ve belirli aralıklarla yeniden çalıştırılması gerekir. Böylece güncelleme, baştan kurulan yeni bir tarama değil; kaydı tutulmuş bir çalışmanın devamı olur.
Genel bilimsel bilgilendirme yazısıdır; özgün araştırma yayını değildir ve kişiye özel tıbbi öneri içermez.